Qan analizinin nəticəsində onko-marker göstəricisinin normadan yüksək olduğunu görmək bir çox insanda narahatlıq yaradır. Pasiyentlərin ən çox verdiyi suallardan biri isə budur: Onko-markerin yüksək olması hər zaman xərçəng xəstəliyinin əlamətidirmi?
Qısa cavab: Xeyr, onko-markerin yüksək olması hər zaman xərçəng demək deyil. Bəzi xoşxassəli xəstəliklər, iltihabi proseslər və digər sağlamlıq problemləri də müəyyən onko-marker göstəricilərinin artmasına səbəb ola bilər. Bununla yanaşı, yüksək nəticəni diqqətsiz qoymaq da düzgün deyil. Nəticə mütləq həkim tərəfindən pasiyentin ümumi vəziyyəti və digər müayinə göstəriciləri ilə birlikdə qiymətləndirilməlidir.
Onko-marker nədir?
Onko-marker, başqa sözlə, şiş markeri, orqanizmdə bəzi hüceyrələr tərəfindən istehsal edilən və ya müəyyən xəstəliklər zamanı miqdarı dəyişən maddədir. Bu maddələr qan analizində və ya digər bioloji nümunələrdə aşkar edilə bilər.
Onko-marker analizləri tibbdə müxtəlif məqsədlərlə istifadə olunur:
- Müəyyən xərçəng növlərinin diaqnostikasına kömək etmək;
- Xərçəng diaqnozu qoyulmuş pasiyentlərdə müalicənin effektivliyini izləmək;
- Müalicədən sonra xəstəliyin təkrarlanma ehtimalını qiymətləndirmək;
- Digər müayinə nəticələri ilə birlikdə xəstəliyin gedişini izləmək.
Ən çox istifadə edilən onko-marker analizlərinə CA 125, CA 19-9, CEA, CA 15-3, PSA və AFP daxildir. Hər bir markerin əlaqəli olduğu xəstəliklər və klinik istifadə sahəsi fərqlidir.
Vacib məqam budur ki, onko-marker analizi təkbaşına xərçəng diaqnozu qoymaq üçün kifayət etmir.
Onko-marker hansı səbəblərdən yüksək ola bilər?
Onko-marker göstəricisinin artması yalnız bədxassəli şişlərlə əlaqəli deyil. Bəzi hallarda xərçəng olmayan xəstəliklər də analiz nəticələrinə təsir göstərə bilər.
Mümkün səbəblərə aşağıdakılar daxildir:
1. İltihabi proseslər
Orqanizmdə gedən bəzi iltihabi proseslər müəyyən onko-marker göstəricilərinin artmasına səbəb ola bilər. Bu zaman nəticə əsas xəstəliyin və digər klinik göstəricilərin fonunda qiymətləndirilməlidir.
2. Xoşxassəli xəstəliklər
Bəzi xoşxassəli törəmələr və orqanların müxtəlif xəstəlikləri zamanı da onko-marker səviyyəsi yüksələ bilər. Məsələn, CA 125 göstəricisi endometrioz və bəzi xoşxassəli ginekoloji vəziyyətlər zamanı arta bilər.
3. Qaraciyər və həzm sistemi xəstəlikləri
Bəzi qaraciyər və öd yolları xəstəlikləri, eləcə də həzm sistemindəki müəyyən xoşxassəli problemlər bəzi markerlərin səviyyəsinə təsir edə bilər.
4. Fərdi xüsusiyyətlər və digər amillər
Yaş, ümumi sağlamlıq vəziyyəti, yanaşı xəstəliklər və analiz metodunun xüsusiyyətləri nəticələrin şərhində nəzərə alınmalıdır. Bəzi markerlərdə siqaret istifadəsi kimi amillər də göstəriciyə təsir edə bilər.
Buna görə də onko-markerin yüksək çıxması ilə dərhal xərçəng nəticəsinə gəlmək düzgün deyil. Eyni zamanda, nəticənin xoşxassəli səbəbdən yarandığını da əlavə qiymətləndirmə olmadan qəbul etmək olmaz.
Ən çox istifadə olunan onko-marker analizləri nəyi göstərir?
Onko-markerin nə üçün yüksəldiyini anlamaq üçün ilk növbədə hansı markerin yoxlanıldığı bilinməlidir.
CA 125 — əsasən yumurtalıq və bəzi digər ginekoloji xəstəliklərin qiymətləndirilməsində istifadə olunur. Endometrioz və bəzi xoşxassəli vəziyyətlərdə də yüksək ola bilər.
CA 19-9 — mədəaltı vəzi və öd yolları xəstəliklərinin qiymətləndirilməsində istifadə edilə bilər. Bəzi xoşxassəli öd yolları və qaraciyər problemləri zamanı da yüksələ bilər.
CEA — bəzi xərçəng növlərinin, xüsusilə yoğun bağırsaq xərçənginin müalicə prosesinin izlənilməsində istifadə olunur. Siqaret istifadəsi və bəzi xərçəng olmayan xəstəliklər də onun səviyyəsinə təsir göstərə bilər.
CA 15-3 — əsasən süd vəzi xərçəngi olan pasiyentlərdə müalicəyə cavabın və xəstəliyin gedişinin izlənilməsində istifadə edilir.
PSA — prostat vəzi ilə əlaqəli göstəricidir. Prostatın xoşxassəli böyüməsi və iltihabı zamanı da yüksələ bilər.
AFP — bəzi qaraciyər şişlərinin və müəyyən digər şişlərin qiymətləndirilməsində istifadə olunur. Bəzi xərçəng olmayan qaraciyər xəstəliklərində də yüksək ola bilər.
Bu markerlərin heç biri bütün hallarda eyni məna daşımır. Nəticə markerin növünə, yüksəlmə dərəcəsinə, pasiyentin yaşına, şikayətlərinə və digər müayinə nəticələrinə əsasən şərh edilməlidir.
Onko-marker yüksək çıxarsa, hansı müayinələr aparılmalıdır?
Onko-marker nəticəsi normadan yüksək olduqda ilk addım panikaya düşmək deyil, səbəbi düzgün müəyyənləşdirməkdir.
Uzman onkoloq-cərrah tərəfindən aparılan qiymətləndirmə zamanı aşağıdakı addımlar tövsiyə oluna bilər:
- Analiz nəticəsinin qiymətləndirilməsi. Hansı markerin yoxlanıldığı, göstəricinin nə qədər yüksəldiyi və laboratoriyanın referens intervalı nəzərdən keçirilir.
- Şikayətlərin və tibbi tarixçənin araşdırılması. Pasiyentin simptomları, əvvəlki xəstəlikləri, ailə anamnezi və əvvəlki analizləri nəzərə alınır.
- Əlavə müayinələrin seçilməsi. Ehtiyac olduqda USM, kompüter tomoqrafiyası (KT), maqnit-rezonans tomoqrafiya (MRT) və ya digər uyğun müayinələr təyin edilə bilər.
- Nəticələrin kompleks təhlili. Klinik vəziyyətdən asılı olaraq təkrar analiz, digər laborator müayinələr və ya biopsiya lazım ola bilər.
Biopsiya hər pasiyentə mütləq lazım deyil. Bu müayinənin zəruriliyi şübhəli törəmənin olub-olmamasından və digər nəticələrdən asılıdır.
Məqsəd yalnız yüksək göstəricini aşkar etmək deyil, onun səbəbini müəyyənləşdirmək və düzgün tibbi qərar verməkdir.
Onko-marker normaldırsa, xərçəng yoxdur deməkdirmi?
Xeyr. Onko-markerin normal olması da bütün xərçəng növlərinin istisna edilməsi demək deyil. Bəzi xərçəng xəstəliklərində müvafiq marker ümumiyyətlə yüksəlməyə bilər və ya xəstəliyin müəyyən mərhələlərində normal qala bilər.
Bu səbəbdən onko-marker analizləri xərçəngin erkən aşkarlanması üçün bütün insanlarda müstəqil skrininq üsulu kimi uyğun deyil. Müayinə seçimi pasiyentin yaşına, risk faktorlarına, şikayətlərinə və müvafiq tibbi tövsiyələrə əsaslanmalıdır.
Əgər davamlı və ya izah olunmayan simptomlar varsa, marker normal olsa belə, həkim müayinəsini təxirə salmaq olmaz.
Onko-markerin yüksək olması nə zaman narahatlıq doğurmalıdır?
Nəticənin əhəmiyyəti markerin növündən və ümumi klinik vəziyyətdən asılıdır. Göstəricinin təkrar analizlərdə yüksəlməyə davam etməsi, görüntüləmə müayinələrində şübhəli dəyişikliklərin aşkarlanması və ya izah olunmayan simptomların olması daha ətraflı araşdırma tələb edə bilər.
Səbəbi bilinməyən çəki itkisi, davamlı ağrılar, qeyri-adi qanaxma, uzun müddət davam edən həzm problemləri və ya yeni yaranmış şişkinlik kimi əlamətlər olduqda həkimə müraciət etmək vacibdir. Bu əlamətlər müxtəlif xəstəliklərlə bağlı ola bilər və onların olması avtomatik olaraq xərçəng demək deyil.
Ən düzgün yanaşma analiz nəticəsini digər klinik məlumatlarla birlikdə qiymətləndirməkdir.
Uzman onkoloq-cərrah Dr. Nihad Nəzərzadənin tövsiyəsi
Onko-marker nəticəsinin yüksək olması xərçəng diaqnozu ilə eyniləşdirilməməlidir. Eyni zamanda, bu göstərici yalnız bir analiz olduğu üçün nəticəyə laqeyd yanaşmaq da doğru deyil.
Hər bir pasiyentin vəziyyəti fərdi qiymətləndirilməlidir. Analizin nəticəsi, şikayətlər, tibbi tarixçə və zəruri müayinələr birlikdə təhlil edildikdən sonra növbəti addımlar müəyyənləşdirilir.
Əgər qan analizində onko-marker göstəriciniz yüksək çıxıbsa, nəticəni özbaşına şərh etməyin və yalnız bu göstəriciyə əsaslanaraq xərçəng olduğunuz qənaətinə gəlməyin. Vaxtında həkim müayinəsi səbəbin müəyyənləşdirilməsinə və uyğun tibbi planın seçilməsinə kömək edir.
Uzman onkoloq-cərrah Dr. Nihad Nəzərzadəyə müraciət edərək analiz nəticələrinizin peşəkar qiymətləndirilməsi və növbəti müayinə addımları barədə məlumat ala bilərsiniz.
Qeyd: Bu məqalə məlumatlandırma məqsədi daşıyır və fərdi həkim müayinəsini əvəz etmir.