Yoğun bağırsaq xərçəngi həzm sisteminin ən çox rast gəlinən bədxassəli şiş xəstəliklərindən biridir. Xəstəlik erkən mərhələdə aşkar edildikdə müalicə imkanları əhəmiyyətli dərəcədə arta bilər. Lakin ilkin dövrlərdə əlamətlərin zəif olması və ya ümumiyyətlə hiss edilməməsi diaqnozun gecikməsinə səbəb ola bilər.
Yoğun bağırsaq xərçənginin əlamətlərini tanımaq, risk faktorlarını bilmək və vaxtında müayinədən keçmək xəstəliyin erkən aşkarlanması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Uzman onkoloq-cərrah Nihad Nəzərzadə yoğun bağırsaq xəstəlikləri, onkoloji diaqnostika və cərrahi müalicə ilə bağlı pasiyentlərin məlumatlandırılmasının vacibliyini vurğulayır. Türkiyə tibb təcrübəsinə malik həkim Məlhəm Beynəlxalq Hospitalında fəaliyyət göstərir.
Yoğun bağırsaq xərçəngi nədir?
Yoğun bağırsaq xərçəngi yoğun bağırsağın daxili qatında yerləşən hüceyrələrin nəzarətsiz çoxalması nəticəsində yaranan bədxassəli şişdir. Bu xəstəlik bəzi hallarda bağırsağın selikli qişasında yaranan poliplərdən inkişaf edə bilər. Bununla belə, hər polip xərçəngə çevrilmir.
Xəstəlik yoğun bağırsağın müxtəlif hissələrində, o cümlədən qalxan, köndələn və enən yoğun bağırsaqda, eləcə də siqmoid bağırsaqda yarana bilər. Düz bağırsaq xərçəngi ilə yoğun bağırsaq xərçəngi bir-birinə yaxın anlayışlar olsa da, müalicə planı şişin yerləşdiyi nahiyədən və digər klinik xüsusiyyətlərdən asılı olaraq fərqlənə bilər.
Yoğun bağırsaq xərçənginin əsas əlamətləri hansılardır?
Yoğun bağırsaq xərçəngi ilkin mərhələdə heç bir aşkar simptom verməyə bilər. Xəstəlik irəlilədikcə aşağıdakı əlamətlər müşahidə oluna bilər:
- Nəcisdə qan və ya düz bağırsaqdan qanaxma.
- Bağırsaq vərdişlərində dəyişiklik, o cümlədən uzun müddət davam edən qəbizlik və ya ishal.
- Nəcisin formasında və ya ölçüsündə davamlı dəyişiklik.
- Qarında ağrı, köp və narahatlıq hissi.
- Səbəbi aydın olmayan çəki itkisi.
- Davamlı yorğunluq, halsızlıq və dəmir çatışmazlığı anemiyası.
- Bağırsağın tam boşalmaması hissi.
Bu əlamətlərin olması mütləq xərçəng demək deyil. Onlar digər bağırsaq xəstəlikləri zamanı da yarana bilər. Ancaq xüsusilə nəcisdə qan, səbəbsiz arıqlama və davamlı bağırsaq dəyişiklikləri olduqda həkim müayinəsini gecikdirmək olmaz.
Güclü qarın ağrısı, qarında şişkinlik, qusma və qazın və ya nəcisin çıxmaması bağırsaq keçməzliyinin əlaməti ola bilər və təcili tibbi qiymətləndirmə tələb edir.
Yoğun bağırsaq xərçənginin yaranma səbəbləri və risk faktorları
Yoğun bağırsaq xərçənginin yaranmasına bir neçə amil təsir göstərə bilər. Bu risk faktorlarının olması xəstəliyin mütləq inkişaf edəcəyi demək deyil.
Əsas risk faktorları bunlardır:
- Yaşın artması.
- Ailədə yoğun bağırsaq xərçəngi və ya müəyyən növ bağırsaq poliplərinin olması.
- Lynch sindromu və ailəvi adenomatöz polipoz kimi irsi xəstəliklər.
- Xoralı kolit və Kron xəstəliyi kimi uzunmüddətli iltihabi bağırsaq xəstəlikləri.
- Emal olunmuş ət məhsullarının tez-tez qəbulu və qırmızı ətin həddindən artıq istehlakı.
- Fiziki aktivliyin az olması və artıq çəki.
- Siqaret istifadəsi və alkoqol qəbulu.
Riskin azaldılması üçün balanslaşdırılmış qidalanma, müntəzəm fiziki aktivlik, sağlam çəkinin qorunması və uyğun yaşda skrininq müayinələrinin aparılması tövsiyə olunur.
Yoğun bağırsaq xərçəngi necə diaqnoz edilir?
Yoğun bağırsaq xərçənginin diaqnostikası pasiyentin şikayətlərinin, tibbi tarixçəsinin və müayinə nəticələrinin birlikdə qiymətləndirilməsinə əsaslanır.
Kolonoskopiya yoğun bağırsağın daxili səthini qiymətləndirmək üçün əsas müayinələrdən biridir. Müayinə zamanı şübhəli sahələr aşkar edilərsə, biopsiya üçün toxuma nümunəsi götürülə bilər.
Biopsiya və histopatoloji müayinə şiş hüceyrələrinin xüsusiyyətlərini müəyyənləşdirməyə və xərçəng diaqnozunu təsdiqləməyə kömək edir.
Diaqnoz təsdiqləndikdən sonra xəstəliyin yayılma dərəcəsini müəyyənləşdirmək üçün kompüter tomoqrafiyası (KT), bəzi hallarda maqnit-rezonans tomoqrafiyası (MRT) və digər müayinələr aparıla bilər. Qan analizləri, o cümlədən CEA adlı şiş markerinin ölçülməsi də müəyyən klinik hallarda istifadə olunur. CEA təkbaşına xərçəng diaqnozu qoymaq və ya xəstəliyi istisna etmək üçün kifayət deyil.
Yoğun bağırsaq xərçənginin müalicəsi necə aparılır?
Yoğun bağırsaq xərçənginin müalicəsi xəstəliyin mərhələsindən, şişin yerləşməsindən, histopatoloji xüsusiyyətlərindən və pasiyentin ümumi sağlamlıq vəziyyətindən asılıdır.
1. Cərrahi müalicə
Bir çox hallarda yoğun bağırsaq xərçənginin əsas müalicə üsulu şiş yerləşən bağırsaq hissəsinin və müvafiq limfa düyünlərinin cərrahi yolla çıxarılmasıdır. Əməliyyatın həcmi şişin yerindən və xəstəliyin yayılma dərəcəsindən asılı olaraq müəyyən edilir.
Uyğun seçilmiş erkən mərhələli bəzi törəmələr endoskopik üsullarla da müalicə edilə bilər. Digər hallarda açıq, laparoskopik və ya uyğun mərkəzlərdə robotik cərrahiyyə üsulları nəzərdən keçirilə bilər.
2. Kimyaterapiya
Kimyaterapiya xərçəng hüceyrələrini məhv etmək və ya onların çoxalmasını dayandırmaq məqsədilə tətbiq olunur. Əməliyyatdan sonra xəstəliyin təkrarlanma riskini azaltmaq və ya yayılmış xəstəliyə nəzarət etmək üçün təyin edilə bilər. Kimyaterapiyaya ehtiyac şişin mərhələsi və digər klinik göstəricilər əsasında müəyyən edilir.
3. Hədəfəyönlü müalicə və immunoterapiya
Bəzi pasiyentlərdə şişin molekulyar xüsusiyyətlərinə uyğun olaraq hədəfəyönlü preparatlar və ya immunoterapiya tətbiq edilə bilər. Bu müalicə üsulları bütün xəstələr üçün uyğun deyil. Seçim şişin genetik və molekulyar göstəricilərindən, xəstəliyin mərhələsindən və əvvəlki müalicələrdən asılıdır.
Müalicə planının onkoloq, onkoloq-cərrah və zərurət olduqda digər mütəxəssislərin iştirakı ilə fərdi şəkildə hazırlanması vacibdir.
Yoğun bağırsaq xərçənginin qarşısını almaq mümkündürmü?
Bütün halların qarşısını almaq mümkün olmasa da, riskin azaldılması və xəstəliyin erkən aşkarlanması üçün müəyyən tədbirlər mövcuddur.
- Həkimin tövsiyəsinə uyğun yaşda yoğun bağırsaq xərçəngi skrininqindən keçmək.
- Ailəvi risk olduqda müayinələrə daha erkən başlamaq barədə həkimlə məsləhətləşmək.
- Tərəvəz, meyvə, paxlalılar və tam taxıllarla zəngin qidalanmaq.
- Müntəzəm fiziki aktiv olmaq.
- Siqaretdən uzaq durmaq və alkoqol qəbulunu məhdudlaşdırmaq.
- Nəcisdə qan və digər şübhəli əlamətləri diqqətdən kənarda qoymamaq.
Orta riskli şəxslərdə skrininqin başlanma yaşı ölkənin klinik tövsiyələrinə və fərdi riskə görə dəyişə bilər. Bəzi beynəlxalq qaydalarda skrininqə 45 yaşdan başlamaq tövsiyə olunur. Ailəvi risk və ya simptomlar olduqda fərdi müayinə planı daha erkən müəyyən edilə bilər.
Yoğun bağırsaq xərçəngi zamanı nə vaxt onkoloq-cərraha müraciət etmək lazımdır?
Nəcisdə qan, davamlı bağırsaq vərdişi dəyişiklikləri, səbəbsiz çəki itkisi, anemiya və ya müayinələrdə şübhəli törəmə aşkar edildikdə mütəxəssisə müraciət etmək vacibdir.
Uzman onkoloq-cərrah Nihad Nəzərzadə Məlhəm Beynəlxalq Hospitalında pasiyentlərin müraciətlərini klinik göstəricilər əsasında qiymətləndirir. Türkiyə tibb təcrübəsi olan həkimin konsultasiyası zamanı mövcud müayinələrin nəticələri nəzərdən keçirilərək əlavə diaqnostika və müalicə istiqamətləri barədə qərar verilə bilər.
Vaxtında müraciət diaqnozun dəqiqləşdirilməsi və uyğun müalicə planının hazırlanması üçün mühüm addımdır.